ثلاثی ورباعی(مجرد ومزید)

فعل،با توجه به حروف اصلی اش یا ثلاثی (سه حرفی) است ویا رباعی(چهارحرفی).

هر کدام از این دو یا بدون حرف زائدند(مجرد) ویا دارای حرف زائدند(مزید)

ثلاثی مجرد:فعلی است که اولین صیغه ی ماضی اش دارای سه حرف اصلی است وحرف زائد ندارد.مانند:خَرَجَ

ثلاثی مزید:فعلی است که اولین صیغه ی ماضی اش علاوه بر سه حرف اصلی،دارای حروف زائد نیز می باشد.مانند:أخْرَجَ

رباعی مجرد:فعلی است که اولین صیغه ی ماضی اش دارای چهار حرف اصلی است.مانند زَلْزَلَ

رباعی مزید:فعلی است که اولین صیغه ی ماضی اش علاوه بر چهار حرف اصلی،دارای حرف زائد نیز می باشد.مانند:تَزَلْزَلَ

ثلاثی مزید

ثلاثی مزید فعلی است که در اولین صیغه ی ماضی اش علاوه بر سه حرف اصلی،دارای حروف زائد نیز می باشد. ماضی ،مضارع ، ومصدر این فعلها، دارای وزن مشخصی است . فعلهای ثلاثی مزید بابهای متعددی دارند که ما هشت باب پرکاربرد آن را بررسی می کنیم.

نکته : فعلهای ثلاثی مزید،در واقع از ثلاثی مجرد ساخته شده اند.

سؤال :فکر می کنید ساختن فعلهای ثلاثی مزید از ثلاثی مجرد به چه دلیل باشد؟  پاسخ : ساختن معانی جدید.

جدول باب هاي ثلاثي مزيد

 

ماضی

مضارع

مصدر

امرمخاطب

حروف زائد

کاربرد معنایی

مثال(ماضی،مضارع،مصدر)

1

أفعَلَ

یُفعِلُ

إفعال

أفعِلْ

أ

متعدی کردن

أحسَنَ ، یُحسِنُ ، إحسان

2

فَعَّلَ

یُفَعِّلُ

تفعیل

فَعِّلْ

تكرار عین الفعل

متعدی کردن

عَلَّمَ ، یُعَلِّمُ ، تَعلیم

3

فاعَلَ

یُفاعِلُ

مُفاعلة

فاعِلْ

الف

مشارکت

 

جاهَدَ ، یُجاهِدُ ، مُجاهدة

4

تَفَعَّلَ

یَتَفَعَّلُ

تَفعُّل

تَفَعَّلْ

(ت) (تكرار عين الفعل)

اثرپذیری

تَعَلَّمَ ، یَتَعَلَّمُ ، تَعَلُّم

5

تَفاعَلَ

یَتَفاعَلُ

تَفاعُل

تَفاعَلْ

(ت) (الف)

مشارکت

تَعارَفَ ، یَتَعارَفُ ، تَعارُف

6

إفتَعَلَ

یَفتَعِلُ

إفتِعال

إفتَعِلْ

(إ)  (ت)

اثرپذیری

إکتَسَبَ ، یَکتَسِبُ ، إکتِساب

7

إنفَعَلَ

یَنفَعِلُ

إنفِعال

إنفَعِلْ

(إ)   (ن)

اثرپذیری

إنقَلَبَ ، یَنقَلِبُ ، إنقلاب

8

إستَفعَلَ

یَستَفعِلُ

إستِفعال

إستَفعِلْ

(إ) (س)

(ت)

طلب و درخواست

إستَخرَجَ ، یَستَخرِجُ ، إستِخراج

همانگونه که مشاهده می کنید

بابهای (إفعال،تفعیل،مفاعلة)  دارای یک حرف زائدند .

بابهای (تفاعل،تفعّل،إفتعال،إنفعال) دارای دو حرف زائدند .

باب (إستفعال) دارای سه حرف زائد است .

نکاتی در مورد بابهای ثلاثی مزید:

1.همزه امر در باب إفعال همیشه حرکت فتحه  َ دارد.مانند : أحسِنْ ، أکرِمْ

 

2.در بابهایی که دارای یک حرف زائدند (إفعال، تفعیل، مفاعلة) حرکت حروف مضارع (حروف أتین) دارای ضمه  ُ است.

 

3.در تشخیص فعلهای ثلاثی مزید،علاوه بر تعداد حروف اصلی وزائد،باید به جایگاه قرار گرفتن این حروف در کلمه هم دقت کنیم.به طور مثال کلمه ای مانند (إنتشَرَ) باب إفتعال است(نه إنفعال) زیرا حروف اصلی آن (نشر) است وحروف زائد آن اولین و سومین حرف کلمه اند(در حالی که حروف زائد باب (إنفعال) اولین ودومین حرف کلمه اند).

همینگونه است فعلهایی مانند : إنتقاد ، إنتظار ، ......

 

4.فعلهايي كه در يكي از بابهاي إفعال يا تفعيل به كار مي روند اغلب به صورت متعدي ترجمه  مي شوند.به عبارت ديگر در هنگام ترجمه نياز به مفعول دارند.    "إنّا نَحنُ نزّلنا الذكرَ" همانا ما خودمان قرآن را نازل كرديم.

·        فعلهاي باب انفعال به صورت لازم ترجمه مي شوند يعني نياز به مفعول ندارند.   مانند : إنهَزَمَ (فرار كرد)

·        فعلهاي باب استفعال غالباً متعدي هستند.مانند : إستَقبَلَ (استقبال كرد )

·        در ترجمه ي باب (تفاعُل) معمولاً از كلماتي نظير (با هم،با يكديگر) استفاده مي كنيم.مانند:تَعاوَنَ الناسُ لِبناءِ المسجدِ .(مردم براي ساختن مسجد با يكديگر همكاري كردند)

·        در ترجمه ي باب (مفاعلة) معمولاً ميان فاعل و مفعول ،از كلمه ي (با) استفاده مي كنيم .  كاتَبَ محمدٌ سعيداً .(محمد با سعيد نامه نگاري كرد.)

 

5.مصدر باب (إفعال) گاهی بر وزن (إفالة) می آید مانند: إجابة

مصدر باب (تفعیل) گاهی بر وزن (تفعلة) می آید مانند: تبصرة

مصدر باب (مفاعلة) گاهی بر وزن (فِعال) می آید مانند :جِهاد

مصدر باب (إستفعال) گاهی بر وزن (إستفالة) می آید مانند: إستقامة